دووبارە داڕشتنەوەی ئامانجەکانی ڕێگای گەشەپێدان

د.یوسف محمد سدیق
ئەمڕۆ چەندین پڕۆژەی جیۆستراتیژی کۆن و نوێکراوە لە سەرانسەری جیهاندا پێشنیار دەکرێن بۆ بەستنەوەی بەشە جیاوازەکانی جیهان، وەک دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگای چینی یان پڕۆژەی ڕێگای جەمسەری باکووری ڕووسیا، شانبەشانی ڕێگا تەقلیدییەکانی ئێستا. پڕۆژەیەکی دیکە کە لەم دواییانەدا لەلایەن حکومەتی عێراقەوە پێشنیارکرابوو، بە ناوی ڕێگای گەشەپێدان، پێشتر وەک ڕێگای کەناڵی وشک پێشنیارکرابوو. باسە خراپەکانی دەوروبەری پڕۆژەکە، تەنانەت پێش لێکۆڵینەوەی ئیمکانیات، مشتومڕ و نیگەرانییەکی زۆری ناوخۆیی و دەرەکی لێکەوتووەتەوە. لە کۆبوونەوەی دووەمماندا بە درێژی باسمان لەم بابەتە کرد. بۆتە زۆر پێویست هەوڵدان بۆ دووبارە داڕشتنەوەی ئەم پڕۆژەیە بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی و کەموکوڕییە گەورەکانی ژێرخانی عێراق و کردنی بە ئامرازێک بۆ یەکگرتن و چەسپاندنی ناوخۆیی لە نێوان پێکهاتە جیاوازەکانی و پارێزگارەکانیدا، لە هەمان کاتدا کەمکردنەوەی کاردانەوە و نیگەرانییە دەرەکییەکانی ئەم پڕۆژەیە تەنانەت پێش دەستپێکردنیشی.

پێگەی جیۆپۆلەتیکی عێراق و توانا مرۆیی و سروشتییەکانی و تەنانەت هەمەجۆریی نەتەوەیی و ئایینی و تائیفیی عێراقیش دەتوانرێت لە چوارچێوەی پڕۆژەیەکی جیۆستراتیژی و ئابووریدا کەڵک وەربگیرێت کە هەموو پێکهاتەکانی بەیەکەوە دەبەستێتەوە و خزمەت بە چاکەی گشتی و بەرژەوەندی نەتەوەیی و بەرژەوەندی هاووڵاتیانی بکات، لە لایەک. دواتر ئەمە دەتوانێت عێراق بگۆڕێت بۆ پردێک کە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا و کەنداو و دەریای ناوەڕاست بەیەکەوە دەبەستێتەوە و بیکاتە “دڵی لێدان”ی بازرگانی وشکانی نێودەوڵەتی. بەڵام ئەمە پێویستی بەوەیە عێراق درێژکراوەی هاوڵاتی و پێکهاتە و هێز و توانا ناوخۆییەکانی بێت، نەک بگۆڕدرێت بۆ درێژکراوەی پڕۆژە ستراتیژی و نیشتمانییەکانی وڵاتانی دیکە و بلۆکە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان. دەزانم قسەکردن لەسەر پڕۆژەیەکی لەو شێوەیە دەتوانرێت بە ئاستەم هەژمار بکرێت، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی دۆخی ئێستا و کەڵەکەبوونی قەیرانە سیاسی و ئەمنی و ئابوورییەکان، بەڵام “ستراتیژی دڵی پەپولەیی” دەروازەی چارەسەرکردنی کێشە و قەیرانە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی عێراقە. یارمەتی دەدات بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی نێوان پێکهاتەکانی و بنیاتنانی ئابوورییەکی نیشتمانی بەهێز کە یارمەتیدەرە بۆ بەهێزکردنی سەقامگیری سیاسی ناوخۆیی و دامەزراوە سیاسی و سەربازی و ئەمنی و ئابوورییە نیشتمانییەکانی لە خزمەت چاکەی گشتیدا، واتە پێکهاتەی دەوڵەت لە ناوخۆدا بەهێز دەکات، ئەمەش یارمەتی درێژکردنەوەی گەورەترین پلەی سەروەری دەدات لە دەرەوە لە ژینگەیەکی نێودەوڵەتیدا کە گەیشتن بە سەروەرییەکی ڕەها، تەنانەت بۆ وڵاتانی گەورەش، بووەتە فانتازیایەک. بەبێ بنیاتنانی پڕۆژەیەکی نیشتمانی کە هاووڵاتیان پێیان وایە خواستەکانیان بۆ ژیانێکی شایستە بەدی دەهێنێت، عێراق بە دیل دەمێنێتەوە بۆ ئەجێندای تایبەتی کوتلەیی و تادێت دەبێتە گۆڕەپانێک بۆ یەکلاکردنەوەی نمرەکان بۆ ئەوانی دیکە. ئەگەر وڵاتێک نەتوانێت خاڵە بەهێز و سەرچاوەکانی بقۆزێتەوە، ئەوا ئەم هۆکارانە دەتوانن ببنە بارگرانییەکی قورس لەسەر دەوڵەت، لاوازکردنی دەوڵەت نەک بەهێزکردنی.

بۆیە پێشنیاری دووبارە داڕشتنەوەی پڕۆژەی ڕێڕەوی گەشەپێدان دەکەین و بیگۆڕین بۆ پڕۆژەیەک بۆ گەشەپێدانی ڕاستەقینە لەسەر ئاستی عێراق پێش ئەوەی بیر لە گەشەپێدان بکرێت لەسەر ئاستی هەرێم. بۆ نموونە گۆڕینی پەیوەندیی ناکۆکی نێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتە یەک لە دوای یەکەکان لە سەرانسەری عێراق لە ململانێی کۆی سفرەوە بۆ پەیوەندییەکی تەواوکەر کە لەسەر بنەمای دەرئەنجامی بردنەوە و براوە، دەبێتە هۆی بەهێزکردنی یەکگرتوویی ناوخۆیی و کەمکردنەوەی دەستوەردانی دەرەکی و کردنەوەی ئاسۆی نوێ بۆ سیاسەتێکی دەرەکی کارا بۆ دەوڵەت. لە هەمان کاتدا ئەمە دەبێتە هۆی بەهێزکردنی ئابووری و هەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەو توانایە گەورەیەی بۆ پەرەپێدانی کەرتی کشتوکاڵ لە ناوچەکەدا هەیە، هەروەها کەرتی گەشتیاری. گۆڕینی ئامانجی ڕێڕەوی گەشەپێدان لە گۆڕینی عێراق بۆ خاڵی ترانزێت بۆ کاڵا و وزە، بۆ سەرچاوەی ئەو کاڵایانە بە هەمان شێوە، توانای ئابووری پڕۆژەکە زیاد دەکات، تەنانەت ئەگەر ڕێگاکە نەتوانێت ڕکابەری ڕێڕەوی بازرگانی نێودەوڵەتی تەقلیدی وەک کەناڵی سوێس بکات. لەم چوارچێوەیەدا بەسە بڵێین بەستنەوەی هەرێم و پارێزگاری کەرکوک بەم پڕۆژەیە، بەستنەوەی بە هەرێمێکی گرنگی جیهانی لەڕووی قەبارەی یەدەگی غازی سروشتییەوە (نزیکەی ٢٧ ترلیۆن پێ سێجا). (بڕوانە نەخشەی دابەشبوونی یەدەگی غاز لە هەرێم)

1. وەرگیراو لە: د.وەحید ئەنعام ئەلکاکەیی، جیۆپۆلەتیکی نەوت و گاز لە هەرێمی کوردستانی عێراق و ئەکتەرە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان، ل. 767، لەم بەستەرەی خوارەوە:
https://djhr.uodiyala.edu.iq/index.php/DJHR2022/بابەت/بینین/1361/1260