سەروەری و بەرژەوەندی نیشتمانی

لە کتێبی (قەیرانی سەروەری عێراق)، کە لەلایەن ناوەندی چاپ و بڵاوکردنەوەی ئەلعەلامین لە ساڵی ٢٠٢١ چاپکراوە
د.یوسف محمد سدیق
جەنابی بەڕێز دکتۆر ئیبراهیم بەهر العلوم، و هاوکارانی خۆشەویست لە بەشی زانستی سیاسی لە پەیمانگای ئەلعەلامین بۆ خوێندنی دەرچووان و ڕۆژنامەی المواتین، سوپاس بۆ ئەم دەستپێشخەرییە و پڕۆژەی توێژینەوە لەسەر چەمکی سەروەری. هیوادارین ئەو پڕۆژەیە دەرگا بەڕووی گفتوگۆیەکی گشتگیردا بکاتەوە لە تێگەیشتنێکی هاوبەش لە سەروەری نیشتمانی لەسەر بنەمای بەرژەوەندی نیشتمانی و هاوبەشی هەموو چین و توێژەکانی گەلی عێراق. وەک داواکراوە، سەرنج دەخەینە سەر میحوەری سێیەم، کە تەرخانکراوە بۆ پەیوەندی نێوان چەمکی سەروەری و فۆرمەکانی لە پێوەندی لەگەڵ گەیشتن بە بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان.
پێویستە قووڵتر بیر لە چەمکی سەروەری بکەینەوە بۆ ئەوەی دەست بکەین بە تێگەیشتن لە پەیوەندی نێوان سەروەری و بەرژەوەندی نەتەوەیی. سەروەری لە ئاستی تیۆریدا دوو جۆر هەیە: سەروەری نەرێنی و سەروەری ئەرێنی. ئەم پۆلێنکردنە لەسەر بنەمای پۆلێنکردنی ئازادی لە لایەن ئیسایا بەرلین، کۆمەڵناسێکی سیاسییەوەیە بۆ دوو جۆر: ئازادی نەرێنی و ئازادی ئەرێنی. بە بڕوای بەرلین، سەروەری نەرێنی بەو مانایەیە کە دەوڵەت سەروەرە بەسەر قەوارەی خۆیدا، نەک ملکەچی دەسەڵات و کاریگەری و فشاری هیچ دەوڵەت و دەسەڵاتێکی دیکە. کەواتە سەروەری نەرێنی بریتییە لە دەستوەرنەدانی هەر ئەکتەرێکی دیکەی نێودەوڵەتی لە کاروباری ناوخۆی دەوڵەتدا و دەوڵەت بەسەر هەموو دەسەڵات و خاکەکەیدا سەروەرە.
بەڵام سەروەری ئەرێنی بریتییە لە خاوەندارێتی توانا و هۆشیاری و ئامرازە گونجاوەکان بۆ مومارەسەی سەروەری خۆی. بۆیە سەروەری تەنیا بە نەبوونی دەستێوەردان لەلایەن ئەوانی دیکەوە بەدەست نایەت؛ بەڵکو دەوڵەت دەبێت بتوانێت سەروەری خۆی بەکاربهێنێت بۆ ئەوەی سەروەر بێت. ئەم توانایانە تەنیا ناوخۆیی نین؛ هەروەها دەتوانن دەرەکی بن، وەک توانای ئەنجامدانی ڕێککەوتن و هاوپەیمانی و گرێبەست لەگەڵ وڵاتانی دیکە و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. هاوکات بۆ ئەوەی دەوڵەتێک بەهرەمەند بێت لە سەروەرییەکی ئەرێنی، دەبێت حکومەتێکی بەرپرسیار و هاوڵاتییەکی بەرهەمهێنی هەبێت. بۆیە سەروەری تەنیا مافێکی یاسایی نییە، بەڵکو قازانجێکی سیاسیشە. ئەمەش بەو مانایەیە کە ڕەهەندی کۆمەڵایەتی و ئابووری و تەکنەلۆژی و دەروونی و هەروەها ئامرازی دیکەی هەیە کە توانای حوکمڕانی لە ناوخۆ و دەرەوە بۆ دەوڵەت دابین دەکەن. پەیوەندییەکی نزیک لە نێوان سەروەری نەرێنی و ئەرێنیدا هەیە. بۆ ئەوەی دەوڵەتێک ڕێگری لە هەر دەستوەردانێک لە کاروباری ناوخۆی خۆیدا بکات، دەبێت بتوانێت ڕێگری لەو جۆرە دەستوەردانانە بکات. لێرەوە پەیوەندییەکی نزیک لە نێوان سەروەری و بەرژەوەندی نەتەوەییدا دەبینینەوە. بەرژەوەندی نەتەوەیی ئاماژەیە بۆ هەموو ئەو بەرژەوەندیانەی کە خزمەت بە میللەت و/یان بەرژەوەندی هاووڵاتیانی وڵات دەکەن، بەبێ جیاوازی و جیاکاری. ئەمەش لە بوونی سیستەمێکی ئابووری ئازاد و بەهێز، سیستەمێکی سەربازی نیشتمانی و پیشەیی کە ئاسایش دابین دەکات، و حوکمڕانییەکی باشدا دەردەکەوێت. ئەمەش وا دەکات دەوڵەت بتوانێت بەهرەمەند بێت لە سەروەری ئەرێنی، کە لە کۆتاییدا سەروەری نەرێنیشی لێدەکەوێتەوە. بۆیە گەیشتن بە بەرژەوەندیی نەتەوەیی، دەوڵەت دەتوانێت سەروەری ناوخۆیی و دەرەوەی خۆی درێژ بکاتەوە و پردێک بۆ ئەو بۆشاییە ناوخۆییانە دروست بکات کە ڕێگری لە دەستوەردانی کەسانی دیکە لە کاروباری وڵاتەکەیدا دەکات. بۆیە دەوڵەتێکی خاوەن سەروەر دەبێت لە ناوخۆدا بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان (بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان) بەدەستبهێنێت و لە دەرەوە بەرگرییان لێبکات. جەختکردنەوە لەسەر گەیشتن بە بەرژەوەندی نەتەوەیی و بەرژەوەندی ناوخۆیی و بەرژەوەندی هاووڵاتیان، وامان لێدەکات باس لە جۆرێکی تری سەروەری بکەین، ئەویش سەروەری جەماوەرییە، کە بە واتای سەروەری گەلە و ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە سیستەمی حکومەتەوە. واتە هاوڵاتی چۆن سەروەری خۆی لە ڕێگەی بەشداری سیاسی و هەڵبژاردنی نوێنەری خۆی و هەموو جۆرە چالاکیەکی سیاسی مومارەسە دەکات. هەروەها دەتوانرێت سەروەری جەماوەری (وەک سەروەری دەوڵەت) دابەش بکرێت بەسەر سەروەری جەماوەری نەرێنی و ئەرێنی. بە واتایەکی تر بەس نییە دەوڵەت دەست لە کاروباری تایبەتی هاووڵاتیان وەرنەدات و ئازادییان لێ زەوت نەکات؛ بەڵکو دەبێت هاوڵاتیان توانای بەکارهێنانی سەروەری خۆیان لە ڕێگەی دامەزراوەکان و سیستەمی سیاسییەوە هەبێت. فەلسەفەی سیستەمی پەرلەمانی هەر لەم بیرۆکەیە سەرچاوە دەگرێت: گەیشتن بە بەرژەوەندی نەتەوەیی لە ڕێگەی مومارەسەی سەروەریی هاووڵاتییانەوە بە بنیاتنانی دامەزراوەی حوکمڕانی. ئەم بیرۆکەیە ئامانجمان بوو کاتێک هەوڵمان دا ڕۆڵی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان لە ماوەی سەرۆکایەتی پەرلەماندا چالاک بکەین و بەهێزتر بکەین و بەهێزتر بکەین. ئێمە ویستمان ڕۆڵی دەسەڵاتە نافەرمی و ناشەرعیەکان و کاریگەری و کاریگەرییان لەسەر
پەرلەمان. ئێمە باوەڕمان وابوو، و ئێستاش باوەڕمان وایە کە چەسپاندنی سەروەری جەماوەری بە چالاککردنی ڕۆڵی نوێنەرانی گەل لە پەرلەماندا دەبێتە هۆی بەدیهێنانی بەرژەوەندی نیشتمانی و بەهێزکردنی سیستەمی سیاسی لە بەرامبەر هەڕەشە و دەستوەردانی دەرەکیدا. لێرەوە ماوەی ئێمە وەک سەرۆکی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان چالاکترین قۆناغ بووە بۆ نوێنەرایەتیکردنی هاووڵاتیان و خواستەکانیان و نیگەرانییەکانیان.
وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، گەیشتن بە بەرژەوەندی نەتەوەیی لە ڕێگەی جێبەجێکردنی پرەنسیپی سەروەری جەماوەرییەوە دەبێتە هۆی بەرزکردنەوەی توانا ناوخۆییەکانی دەوڵەت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە دەرەکییەکان، لە لایەک و پردێک لەو بۆشای و درزانەی کە زلهێزە دەرەکییەکان دەتوانن بۆ دەستێوەردان و تێکدانی سەروەری دەوڵەت بیقۆزنەوە، لە لایەکی دیکەوە. با بۆ نموونه باس له پرسی کورد له عێراق بکه ین. نەگەیشتن بە چارەسەری ڕیشەیی بۆ ناکۆکییەکانی نێوان کورد و حکومەتە یەک لە دوای یەکەکان لە بەغدا دوای دامەزراندنی دەستکردی دەوڵەتی عێراق بووە هۆی سەرهەڵدانی ململانێیەکی مێژوویی کە دەرفەتی دەستوەردانی زۆرێک لە دەسەڵاتە دەرەکییەکانی دا، هەندێکجار لە بەرژەوەندی کورد و هەندێکجاریش لە بەرژەوەندی بەغدا، بۆ خزمەتی بەرژەوەندی و ئامانجەکانی خۆیان. ئەمەش بووە هۆی دۆڕانی هەردوولا، چ لە ئاستی ناوچەیی و چ لە ئاستی ناوەندیدا، لە کاتێکدا زلهێزە نێودەوڵەتییەکانی دیکە کە دەستوەردانیان لە ململانێکەدا کردبوو، سوودیان لێ وەرگرت. بۆ نمونە، هەردوولا لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا نەیانتوانی بگەنە چارەسەرێکی دڵخۆشکەری یەکتر بۆ پرسی کەرکوک. بەپێی ڕێککەوتنی جەزائیر لە ساڵی 1975، ڕژێمی پێشووی عێراق پەنای بردە بەر تەسلیمی بەشێک لە سەروەری عێراق بەدرێژایی شەتولعەرەب بە ڕژێمی پێشووی ئێران، کە لە بەرامبەردا پشتی لە کورد کرد لە کاتێکدا پێشتر داوای لە مەلا مستەفا بارزانی نەمر کردبوو بگەڕێتەوە بۆ شەڕ لەگەڵ بەغدا! بیهێنە بەرچاوت کە عێراق بەشێک لە سەروەری خۆی بداتە وڵاتێکی تر بۆ ئەوەی تەسلیم بە بەشێک لە خەڵک و هاووڵاتیانی خۆی نەکات و بە زۆر مەسەلەی کورد تەسفیە بکات. بەڵام ئەمە شکستی هێنا و خەباتی کورد بەردەوام بوو. تەسلیمبوونی شەتولعەرەب بووە یەکێک لە پێشەکییەکانی شەڕی ئێران و عێراق کە بۆ ماوەی هەشت ساڵ بەردەوام بوو و سەدان هەزار کەسی لە هەردوولا گیانی لەدەستدا. شەڕەکە هیچ چارەسەرێکی لێنەکەوتەوە، بەڵکو دەرگای بەڕووی کێشە و ململانێی دیکەدا کردەوە کە شەڕەکانی دواتریان سووتەمەنی کرد، وەک شەڕی کوەیت. کاتی ئەوە هاتووە هەردوولا لە ئەزموونە مێژووییەکان وانە وەربگرن و پەیوەندی نێوان هەرێم و بەغدا بگۆڕن لە گەمەیەکی ناکۆکی و کۆی سفرەوە کە سوودی بۆ هیچ لایەنێک نییە و دەرگا بەڕووی دەستێوەردانی ئەوانی دیکەدا بکاتەوە لە خزمەت بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانیاندا. کاتی ئەوە هاتووە پەیوەندی نێوان هەرێم و بەغدا لە گەمەیەکی ململانێ و سفرەوە بگۆڕدرێت کە سوودی هیچ لایەنێک نەبێت و دەرگا بەڕووی دەستێوەردانی ئەوانی تردا بکاتەوە لە خزمەت بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانیاندا. کاتی ئەوە هاتووە پەیوەندییەکە بگۆڕدرێت بۆ پەیوەندییەکی تەواوکەر و بردنەوە و براوە کە خزمەت بە بەرژەوەندی نەتەوەیی و بەرژەوەندیی هاووڵاتیان بکات و بۆشایی دەستوەردان لەلایەن ئەوانی دیکەوە پڕبکاتەوە. گەیشتن بە سەروەری جەماوەری لە سەرتاسەری عێراق، ململانێ ناوخۆییەکانی نێوان پێکهاتەکانی کەم دەکاتەوە و دامەزراوەکانی بەهێز دەکات، ئەمەش وایان لێدەکات سەروەری ناوخۆیی و دەرەکی خۆیان درێژ بکەنەوە. بە پشت بەستن بەوانەی سەرەوە، پێگەی جیۆپۆلەتیکی عێراق و سەرچاوە مرۆیی و سروشتییەکانی و تەنانەت هەمەجۆریی نەتەوەیی و ئایینی و تائیفیی عێراقیش لە چوارچێوەی پڕۆژەیەکی جیۆستراتیژی و ئابوریدا کە هەموو پێکهاتەکانی بەیەکەوە دەبەستێتەوە و خزمەت بە چاکەی گشتی و بەرژەوەندی نەتەوەیی و بەرژەوەندی هاووڵاتیانی بکات، لە لایەک و عێراق دەگۆڕێت بۆ پردێک کە ڕۆژهەڵات بە ڕۆژئاوا و کەنداوەوە بەیەکەوە ببەستێتەوە دەریای ناوەڕاست، ئەمەش وایکردووە ببێتە “دڵی لێدەر”ی بازرگانی نێودەوڵەتی وشکانی. بەڵام ئەمە پێویستی بەوەیە عێراق درێژکراوەی هاوڵاتی و پێکهاتە و هێز و توانا ناوخۆییەکانی بێت و نەگۆڕدرێت بۆ درێژکراوەی پڕۆژە ستراتیژی و نیشتمانییەکانی وڵاتانی دیکە و بلۆکە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان. دەزانم قسەکردن لەسەر پڕۆژەیەکی لەو شێوەیە دەتوانرێت بە ئاستەم هەژمار بکرێت، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی بارودۆخی ئێستا و کەڵەکەبوونی قەیرانە سیاسی و ئەمنی و ئابووری و داراییەکانی ئێستا، بەڵام “ستراتیژی دڵی پەپولەی” دەروازەی چارەسەرکردنی کێشە و قەیرانە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی عێراقە، هاوکات یارمەتی دەدات بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی نێوان پێکهاتەکانی و بنیاتنانی ئابوورییەکی نیشتمانیی بەهێز کە هاوکار بێت لە بەهێزکردنی سەقامگیری سیاسی ناوخۆیی و بەهێزکردنی نیشتمانییەکەی دامودەزگا سیاسی و سەربازی و ئەمنی و ئابوریەکان لەخزمەتی بەرژەوەندی گشتیدا، واتە بەهێزکردنی قەوارەی دەوڵەت لە ناوخۆدا، ئەمەش یارمەتی دەدات لە درێژکردنەوەی گەورەترین پلەی سەروەری لە دەرەوە لە ژینگەیەکی نێودەوڵەتیدا کە تێیدا گەیشتن بە سەروەری ڕەها، تەنانەت بۆ وڵاتانی گەورەش، بووەتە فانتازیایەک. بەبێ بنیاتنانی پڕۆژەیەکی نیشتمانی کە هاووڵاتیان پێیان وایە خواستەکانیان بۆ ژیانێکی شکۆمەندانە بەدی دەهێنێت، عێراق بە دیل دەمێنێتەوە بۆ ئەجێندا تایبەتەکانی کوتلەیی و تادێت دەبێتە گۆڕەپانێک بۆ یەکلاکردنەوەی نمرەکان بۆ ئەوانی دیکە. ئەگەر وڵاتێک نەتوانێت لە ئیستغلالکردنی خاڵە بەهێزەکان و سەرچاوەکانیدا، ئەم هۆکارانە دەتوانن ببنە بارگرانییەکی قورس لەسەر دەوڵەت، لاوازی بکەن نەک بەهێزکردنی.